Işık Kirliliği ve Karanlık Şehirler

Geçtiğimiz günlerde Aslan(Leonid) Göktaşı Yağmuru vardı, fark ettiniz mi? Bahse girerim çoğu kişinin haberi bile olmadı.. Oysaki Leonidler gökyüzünün en etkili göktaşı yağmurlarından biri ve maksimuma ulaştığı günlerde saatte 20-30 tane parlak göktaşı görmek olası! Böylesi bir gök olayını artık istesek de gözleyemiyoruz çünkü şehirlerimizdeki bilinçsiz aydınlatmalarla oluşan ışık kirliliği gece gökyüzünü görmemizi neredeyse tamamen engelliyor!

Tarihte ilk defa tüm dünya nüfusunun yarısı, muhtemelen gökyüzünde bir uçtan diğer uca uzanan galaksimiz Samanyolu'nu hiç göremeyecek; gökyüzünde çıplak gözle görünen beş bine yakın yıldızın oluşturduğu görkemli görüntüye şahit olamayacak.. Daha dramatik bir şekilde ifade etmek gerekirse, şehirlerimizi bu şekilde aydınlatmaya devam ettikçe evrenle bağımız yavaş yavaş kopacak..

Aşağıda fotoğraf sanatçısı Thierry Cohen'in şehirlerdeki ışık kirliliği ve gökyüzüne dikkat çekmek için hazırladığı etkileyici bir çalışmadan alınmış fotoğraflar bulunuyor. Cohen, dünyanın önde gelen şehirlerinde(San Francisco, Paris, Rio vs vs..) gece ışık olmadığında görülebilecek karanlık gökyüzünü ortaya çıkarmış. Öncelikle şehrin gündüz, etrafta yapay ışık olmadan aldığı görüntülerini, sonra o şehirle aynı enlemde karanlık bir yerden aynı açıyla aldığı gökyüzü fotoğrafıyla birleştirerek bu muhteşem kareleri oluşturmuş. Resimlerdeki gökyüzü görüntüleri o şehre ait kısacası, basit bir photoshop hilesi değil!

 

 

 

Fotoğraflar gökyüzüne başımızı kaldırıp da baktığımızda neler kaçırdığımızı belgeler nitelikte. 2015 Dünya Işık Yılı ilan edildi ve bu yıl özelinde planlanan birçok temel proje konularından biri de 'Işık Kirliliği'.. Tüm dünyada bu konuda birçok etkinlikler ve projeler planlanıyor; biz de bunlara katkı sağlamak adına birkaç sivil inisiyatif olarak etkinlikler yapacağız; detaylar yakında..

Thierry Cohen'in çalışmasının tamamına erişmek için: http://thierrycohen.com/pages/work/starlights.html
2015 Dünya Işık Yılı(DIY) Hakkında detaylı bilgi almak için: http://www.light2015.org/Home.html
Işık Kirliliği konusunda 2015 DIY köşetaşı projeleri için: http://www.light2015.org/Home/CosmicLight/Dark-Skies-Awareness.html</DIV>

Güneş’te Keşfedilen Element: Helyum!

1835’de ünlü Fransız pozitivist filozof Auguste Comte kendinden emin, oldukça iddialı bir sav ortaya atmıştı: “Yıldızların ve gezegenlerin içinde neler olduğunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz...” Bilim Tarihi böylesi özgüven patlaması yaşan bilim insanları ve dönemlerle dolu fakat gel gör ki A. Comte’nin iddiasının üzeinden uzun bir zaman geçmeden yıldızlar da dahil olmak üzere bütün maddeler hakkında bilgi edinebildiğimiz “tayf” ölçüm tekniklerinin ortaya atılması, insanlığın evreni anlayışında en büyük adımlardan birini atmasını sağladı. Comte bu kadar feci bir şekilde haksız çıkacağını nerden bilsin?

 

Artık biliyoruz ki, bütün maddelerin çeşitli mekanizmalarla yaydıkları ya da soğurdukları ışınımda(tayflarında) kendilerine has belli karakteristik özelliklerin izleri bulunuyor. Dolayısıyla, herhangi bir cisimden gelen ışınımın tayfına bakarak, tayftaki karakteristik çizgilerden o cisimin içindeki tüm maddeleri tek tek sıralayabiliyoruz. 1814’lerde Fraunhofer tarafından gözlenen ilk tayf çizgilerinin ardından 1859’da Kirchhoff ve Bunsen tayf çizgileri üzerinde yaptıkları araştırmalarla çizgilerin, onları yayan maddelere özgü olduklarını iddia etmiş, Güneş’in tayfını da elde edip Güneş’in yapısında demir olduğunu ilk defa ortaya atmışlardır. Ama asıl heyecan verici gelişme ise, 1868 Ağustos’un Tam Güneş Tutulması sırasında Güneş atmosferinin tayfını inceleyen Fransız bilimci Pierre Janssen, daha önceden karşılaşmadığı bir sarı çizgiye rastlar ve bunun sodyuma karşılık geldiğini düşünüp not eder. Ardından bu gizemli çizgiyi, İngiliz bilimci Norman Lockyer inceler ve bunun, önceden bilinmeyen, yeni bir elemente ait olduğunu ortaya koyar; ismini de Yunan’ca Güneş kelimesi helios’tan yola çıkarak Helyum koyar.. Fakat bu yeni elemente Dünya üzerinde ilk defa rastlanana kadar daha bir 37 yıl geçecektir ki ancak 1895’de İskoç kimyacı William Ramsay Helyum’u ilk defa uranyum mineralleri ile yaptığı deneylerde izole etmeyi başarır.. Yani kısacası, Helyum elementi Dünya’da keşfedilmeden çok daha önce Güneş’te keşfedilmiştir!

 

Güneş’in görünür dalga boyundaki tayfı.. Aralardaki karanlık bölgeler, Güneş yüzeyindeki belirli elementlerin ışığı soğurmasıyla oluşan boşluklar – tayf çizgileri.. Detaylı bilgi için Bulutsu.org’daki tam açıklamaya göz atabilirsiniz.

 

Bu konuda birşeyler yazmama vesile olan ise Günün Gökbilim Görüntüsü’nde bugun yayınlanan geçen haftaki Güneş Tutulma’sının özgün bir fotoğrafı… Alttaki fotoğrafta, solda kavuşum anının fotoğrafı, sağda ise Tam Tutulma sırasında Güneş’in renk küresinden(chromosphere) yayılan ışınımın küçük bir alanda çizgi şeklinde yüzlerce delikten(kırınım ızgarası-diffiraction grating) geçirilerek oluşturulmuş tayf görüntüleri bulunuyor. En kuvvetli tayf çizgilerini oluşturan en baştaki kırmızı ışınım ve sondaki mavi ışınımın kaynağı Hidrojen atomları, ortadaki sarı ışınımın kaynağı ise Helyum! (Buradaki ışınımın nedeni yukarıdaki  görüntüde olduğu gibi soğurulma değil, renk küredeki ışınım..)

 

  Telif Hakkı: Constantine Emmanouilidi

 

Newton’un ışığı pirizmadan geçirerek renklerine ayırmasıyla aynı prensipten yola çıkarak, farklı maddelerin izlerini, ışınım tayflarından çıkarmak daha sonra astronominin inanılmaz bir hızla gelişmesini sağladı. Astronomide, inceldiğimiz cisim hakkında bilgi alabildiğimiz tek şey ondan bize ulaşan ışık, dolayısıyla tayf analizinin mümkün olmasıyla incelenen kaynakların içeriği, sıcaklığı, hareketine dair herşey yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı! Bence, yukarıdaki fotoğraf arka plandaki tüm bu gelişmeleri oldukça estetik bir şekilde yansıtıyor.

 

Kaynaklar:

Discovery of Helium

Chemical Composition of Stars and the Universe