TUG Lisans Programı Başlarken

Otobüsten indiğim Antalya’da gün içerisinde sıcaklık kırk dereceyi gösterirken, şehirden çok uzaklaşmamış olsak da bulunduğum yerde dışardaki serinlik ve hafif rüzgar nedeniyle ürpermeden edemiyorum.. Şu anda 2400 m yükseklikte Tübitak Ulusal Gözlemevi(TUG)’ndeyim.. Bir hafta boyunca sürecek olan TUG Lisans Öğrencileri Yaz Programına katılmak için üç astronomi-fizik öğrencileri olarak burada ağırlanıyoruz; bu yazıyla da ilk izlenim ve fotoğraflarımı paylaşıp, bunun arkasından gelecek yazılar için bir giriş yapayım istedim…

 

 

Sabah erkenden Akdeniz Ünv. yerleşkesindeki TUG Yönetim Binasında bir ekip tarafından çok sıcak bir şekilde karşılanıp yol hazırlıklarını yapmaya başladık.. Bir grup teknisyen, astronomlar ve öğrenciler olarak yanımızda teleskopların CCD kameralarını soğutmak için gereken bir tank azot ve kişisel eşyalarımızla minübüse yerleşip yaklaşık bir saatlik sürekli tırmanış şeklindeki yola koyulduk..

 

TUG  Misafirhane ve Yönetim Binası

 

 

TUG’a öğlen zamanı vardığımızda bizleri burada görevli hocalar ve görevililer karşılayıp, kalacağımız yerleri gösterdiler; bunun ardından da küçük bir keşif gezisine çıkma fırsatım oldu.. Bu benim TUG’a ilk gelişim değil; geçmişte iki gözlem şenliğinde(I ve II) buraya gelmiş ve teleferikle buradaki tesisi ve teleskopları ziyaret etmiştim.. Bu seferki biraz daha ‘profesyonel’ ve ‘uzun soluklu’ bir ziyaret olacak elbette.. Program boyunca belirlenmiş bir çizelge ya da dersler yok; gündüz hocalar eşliğinde teleskopları gezip tanıyıp ardından geceleri de astronomlar eşliğinde gözlemlere katılıyor olacağız.. Oldukça rahat ve konuksever bir atmosfer var.. Bunu da değerlendirip aklımdaki bir çok gözlemsel soruya cevap arıyor olacağım bu beş gün.. Kendi çalışmalarıma katkısı anlamında ise, gama ışını tayfında aktif galaksi çekirdekleri üzerine yaptığımız çalışmanın bir de optik dalgaboyu tarafı var; ki bu konuda epey eksik olduğumu düşünüyorum.. Bu fırsatla, bir ‘lisans öğrencisi’ olarak kafama takılan en basit soruları dahi sorarak buradaki hocaları epey meşgul etmeyi planlıyorum.

 

Soldan sağa ROTSE, T60 ve RTT 150 teleskopları

 

RTT 150 teleskobu

 

İlerleyen günlerde birkaç tane daha yazı ile bu yazı dizisini güncellemeyi panlıyorum.. Şimdilik bu girişi sonlandırıp, akşamki gözlemi beklemeye koyulacağım..

 

RTT 150 ve etrafındaki Toroslar manzarası

Yeni Mezundan Lisans Astrofizik Tavsiyeleri–1.Bölüm

Geçen haftalardaki ‘Yeni Mezundan Lisans Tavsiyeleri’ serisinin üzerine, kendi alanım hakkında benzer formatta bir yazı yazmak istedim. Bir önceki yazılar fizik lisans hayatını, genel fizik temellerinin ötesinde ağırlıklı olarak gözlemsel/deneysel/hesaplamalı tarafta ele alıp, aralarda belirli bir konu üzerine özelleşme kısmını çeşitli araştırma dersleri ve çalışmalarıyla üstü örtük bir şekilde çiziyor. Bu yazıdaki amacım ise, eğer yüksek lisans ya da doktorada astrofizik alanında devam etmeyi planlayorsanız, lisans boyunca aşama aşama her kademede neler yapılması, nelere dikkat edilmesi ve hangi kaynaklara başvurulması gerektiği üzerine gene kendi deneyimlerimden yola çıkarak bir referans kaynak oluşturmak. Bu yazıda belirteceklerimin astrofizik özelinde her alt başlık için de geçerli olmayacağının farkındayım ama en azından ilk üç başlık az çok astrofizik temelleri atmak adına konuya ilgi duyan birisi için yönlendirici, faydalı noktalar içerecektir. Ana başlıkları her ne kadar sınıf sınıf yazmasam da belirteceğim dört aşama üç aşağı beş yukarı birinci sınıftan son sınıfa kadar sürekli bir tayf oluşturuyor. Yazı dizisi iki bölümden oluşuyor: ilk bölümde ‘Astronomiye İlk Adım’ ve ‘Astronomiye Giriş’, ikinci bölümde ise ‘Astrofiziğe Giriş’ ve ‘Kozmoloji-Yüksek Enerji Astrofiziği’ başlıkları yer alıyor.

Tekrar hatırlatmak gerekirse; yakın zamanda mezuniyetimle birlikte Boğaziçi Fizik bölümünde geride bıraktığım senelerin hem tekrar üzerinden geçmek hem de yaptığım/yapmadığım/yapamadığım şeyleri kendi deneyimim ışığından buradan paylaşamak istedim. Bütün değerlendirmeler naçizane, kendi görüşlerimi yansıtmakla beraber doğruluğu ya da evrenselliği üzerine herhangi bir iddiam bulunmamakta.. Dolayısıyla yazılanları belki de sadece ‘öz-değerlendirme’ ve ‘öneri/tavsiye’ şeklinde algılamak gerek..

Astronomiye İlk Adım

• Astronomi konusu, özellikle fizik bölümünde okuyan bir kişi için geçmişte özel bir deneyim ya da ilgi durumu olmadığı takdirde genelde uzaktan bakılan, çoğu zaman tüm lisans hayatı boyunca en ufak bir ders almadan es geçilen bir alan. Ama diyelim ki bu konuyu en temel düzeyde öğrenmek istemeye karar verdin ve çocukluktan beri merak ettiğin yıldızlar, gezegenler, galaksiler hakkında birşeyler okumak istedin.. İlk etapta konuya ‘yumuşak’ bir giriş için astronomi konusunda genel okuyucuya hitap eden bir dille yazılmış fakat içerdiği konuları etraflıca ele alıp her satırından yepyeni şeyler öğreneceğin Astronomy Today kitabını alıp şöyle baştan sona, ağzın açık kala kala okumanı öneririm. Bu kitaptaki konuların anlatımı ve onlara eşlik eden grafikler, görseller şu anda bile yeni bir kavram öğrendiğimde dönüp dönüp baktığım nitelikte. Kitapta herhangi bir denklem bulunmuyor, dolayısıyla daha birincisi sınıfta kolaylıkla okunabilecek bir kaynak. İlk adım olarak bu tip bir kitaptan, astronomideki temel kavramları, konu edilen gökcisimleri ve sınıflandırmaları, en önemlisi bu bilgileri bize onca uzak ve bizle bağlantısı çoğu zaman sadece elektromanyetik dalga olan cisimlerden hangi dahice yöntemler kullanarak elde ettiğimizi iyice öğrenmelisin. Örneğin bir paralaks metodu, ya da başka yıldızların etrafındaki gezegenleri keşif metodları gibi astronominin çok temel yöntemlerini en azından aklında biraz resmetmeye başlamalısın.

• Opsiyonel olarak, astronomi konusuna ilgi duyduğunu göz önünde bulundurarak, konuya motivasyonunu sadece kağıt üzerindeki ‘ders notları’ ve kitaplardaki etkileyici resimlerin ötesinde, biraz sahaya inerek, küçük bir dürbün ya da teleskop ile gözlemler yapmanı, kısacası ‘amatör astronomi’ alanını keşfederek bu konuyu bir taraftan da hobi haline getirmeni öneririm. Biliyorum en  başta teleskop gibi bir aletin ulaşılmaz, müthiş pahalı olduğunu düşünüyorsun ama dedenden kalma bir dürbünü ufak bir tripoda takıp Ay’a batığında kraterlerin tüm detayını, Jüpiter’e baktığında dört büyük Galileo uydusunu ve biraz güç olsa da Satürn’ün halkasını seçebileceğini iddia ediyorum, inanmıyorsan hemen dene ve beni yalancı çıkar! Astronominin en güzel tarafı, uğraştığı konu olan gökyüzünün bir çift göze sahip herkes için açık bir laboratuvar olması(evet çıplak gözle dahi neler yapılacağını bilsen hayret edersin!). Dolayısıyla böyle ufak çaplı, keşif şeklinde çalışmalar seni konuya daha fazla bağlayıp müthiş derecede bilinçlendirecek, bunların yanında nur topu gibi bir de hobin olacak.. İnsanın hobisini iş olarak yapması gibi bir keyif yok, haberin olsun.. Bu konuda Türkçe’de yayınlanmış çok güzel kitaplar var örneğin biraz fikir vermesi açısından geçmişte üzerinde birşeyler yazdığım ‘Yıldızların Altında Bir Yıl’ tüm bu pragrafta anlattığımı etkileyici bir dil ile anlatıyor. Dediğim gibi bu madde tamamen ‘opsiyonel’.. İlerde göreceksin, teleskoptan bir kere bile bakmamış astrofizikçiler tanıyacaksın; iyi astrofizik yapmak için gözlem yapmış olmanın bir ön şart olmadığını göreceksin fakat çalıştığım objeleri ufak bir çaba sarf edip gözümü küçük bir teleskoba dayayarak görebiliyorsam neden bunu yapmayım ki? Parçacık fizikçiler, katı halciler ne yapsın peki? Bu konuda Türkçe’de yayınlanmış en kapsamlı rehberlerden biri Alp Akoğlu’nun hazırladığı “Gökyüzü Gözlemciliği’ el kitabı.. Mutlaka göz gezdirmelisin..

• Bu aşamada yapılacak bir başka şey ise ikinci maddeyle bağlantılı olarak dünya genelinde yayınlanan basılı amatör astronomi dergilerini takip etmek: İngilizce: Astronomy Magazine, Sky&Telescope Magazine; Fransızca: Ciel et Espace; Almanca: Sterne und Weltraum gibi.. Bu dergiler genellikle astrofozikçilerin veya konunun uzmanı bilim yazarlarının astronomi konusundaki gelişmeleri genel okuyucu kitelesine anlaşılabilir şekilde aktardıkları, aynı zamanda amatör astronomlar için çeşitli pratik bilgiler ve tekniklerin yer aldığı müthiş yararlı kaynaklar.. Konuların içeriği öylesine yoğun ki, teknik bir formatta olmasalar dahi bu dergiler astrofizik hayatın boyunca sana her ay eşlik edecek, takip etmeye ne kadar erken başlarsan o kadar iyi edersin. Yine buna paralel, konuyla ilgili haftalık ve aylık yayınlanan çok kaliteli sesli-yayınlar(podcast) mevcut. Bunlardan benim favorilerim: Starstuff, Jodcast, Planetary  Radio ve Big Picture Science.. İstanbul trafiğinde kulaklığını takıp zaman geçirmek için bire birler, söylemesi..

Astronomiye Giriş

• Konuya ilk aşamada ısınma ve genel fikir edinme adımlarından sonra bu noktada artık yavaş yavaş astronomiye sistematik bir şekilde eğilmeye başlıyoruz. Artık işin içine basit de olsa matematik ve fizik giriyor, çeşitli gözlemsel tekniklerin detayları dahil olmaya başlıyor. Bu noktada, tam da bu seviyeyi çok iyi gözeten, konuya meraklı birinci ve ikinci sınıf öğrencileri göz önüne alıp hazırlanmış, temel diferansiyel denklemin ötesinde hiç bir matematiksel arkaplan beklemeyen fakat buna rağmen ele aldığı her konuyu oldukça etraflıca anlatan harika bir kitap: ‘Astronomy – A Physical Perspective’ (Marc L. Kutner). Astronomy Today’de ele alınan tüm konuları bahsettiğim şekilde ele alan bu kitap konuya dair geliştirdiğin genel düşüncelerin arasındaki boşlukları yavaş yavaş doldurmaya başlayacak.

• Astronomiye giriş kısmında mutlaka bahsetmem gereken, geçen yazı dizisinin 1.sınıf kısmında sözünü ettiğim ‘zarf-arkası’ ve ‘order-of-magnitude’ hesabı yapabilme becerisi.. Bu konu iyi bir astronom ve astrofizikçinin ‘alet çantasındaki’ paha biçilmez bir beceri özelliğini taşıyor. Astronomide sürekli çalışacağın ‘astronomik rakamları’ manipüle etmek, bunlar üzerinden elde ettiğin ‘kaba’ sonuçları yorumlamak ve belki de en önemlisi ‘ölçekleme’ kavramını kafana iyi oturtmalısın.. Fizikteki ‘küresel inek yaklaşımını’ bu aşamada gerçek anlamda uygulamayı öğrenmen gerekecek. Önereceğim kaynaklar için bir önceki yaz dizisine başvurabilirsin.

• Geçen yazı dizisinde önerdiğim, ikinci sınıf itibariyle alıp takip edebileceğin, bölümde açılan ‘Astronomiye Giriş’ dersi, astronomiye tam anlamıyla bir matematiksel ve fiziksel bir giriş olacak. Bu derste göreceğin hem temel astrofiziksel kavramlar hem de gözlemsel yöntemler senin her aşamada yanında olacaklar; o yüzden temelleri atarken kavramlar üzerinde oturup epey düşünmeni, ders materyalleri ve özellikle konuyla ilgili bulduğun problemlerle bolca zaman geçirmeni tavsiye ederim. Özellikle, astronomların fizkçileri bu alandan uzak tutmak için kasıtlı olarak geliştirdikliklerinden şüphelendiğim ‘parlaklık-kadir sistemini’ ve  Hertzsprung-Russell(HR) diyagramını çok iyi anlamaya bak. Özellkle HR diyagramındaki eksenlerdeki parametrelerin gözlemsel olarak ve teorik olarak nasıl elde edildiği, bu diyagramın renk-renk, renk-kadir diyagamlarıyla nasıl bir ilişkisi olduğunu etraflıca öğrenmeye çalış. Hatta yapabiliyorsan git bir yıldız katalogundan verileri çek ve kendi HR diyagramını oluştur(Bölümde aldığım Deneysel Fizik dersinde Erkcan(Özcan) hocamın yaptığı bir R uyulaması sana fikir verecektir). Bu derste referans kaynak için kullanılabilecek Erika-Bohm-Vitense’nin efsane üçlüsü ‘Introduction to Stellar Astrophysics’ kitabını öneririm.. İlk kitap temel astronomi kavramları ve gözlemlere eğilirken, ikinci kitap artık yavaş yavaş temel astrofizik kavramlarına giriş yapıyor.. İkinci ve üçüncü kitaplar bünyeyi biraz zorlayabilir ama ileri seviye konu ve yöntemlere önceden göz ucuyla aşina olmak her zaman kârınadır; üçüncü sınıfta yapacakların için ufak bir ‘teaser’ gibi düşün.. Astrofizik bu dersle birlikte yavaş yavaş gerçek yüzünü göstermeye başlayacak, ilk etapta oldukça karmaşık görünen, onlarca parametreli denklemlerin üstesinden nasıl geleceğini yavaş yavaş öğreneceksin, merak etme.

En “sade” haliyle astrofizik.. Onlarca parametreli denklemlerle her karşılaştığımda hissettiklerimi ne de güzel ifade etmiş..

• Öğrenmeye başladığın temel kavramları ve yöntemleri bir taraftan da laboratuvar şeklinde uygulama isteği duyacaksın ama Türkiye’de ne yazık ki yüksek lisansa gelip konu üzerinde araştırma yapmaya başlamadan ne bir gerçek gözlemsel veri görürsün, ne de bunlar üzerinde ufak bir takım hesaplamalar ve analizler yaparsın.. Olaya bu denli Fransız kalmamak adına, giriş dersinde gördüklerini hemen uygulamak için sana muhteşem bir program önereceğim: SalsaJ. Bu program ‘Hands-on-Universe’ adında bir eğitim ağının geliştirdiği ve temel amacı lise öğrencilerini(!) gerçek gözlem verileriyle tanıştırıp gerçek astronomi biliminin nasıl yapıldığını tattırmak olan, çok kolay kullanılabilir bir arayüze ve programla yapabileceğin sayısız aktiviteye sahip bir program. Sana SalsaJ’yi ne kadar övsem azdır, o yüzden gidip indirip en az bir aktivitesini yapmadan gidersen, tüm bu yazıları yazmak için saatlerini harcayan yazar olarak hakikaten gözüm açık gider, o derece.. Yapman gereken programı indirip kurarak, internet sayfasındaki Cepheid değişken yıldızlardan, Samanyolu Galaksisi merkezindeki karadeliğe, Mars’taki volkanlardan Exoplanetlere kadar çeşili konulardaki aktiviteleri gözüne kestirip, aktivite sayfasından sana sağlanan gerçek verileri indirmek, yönergelerden de yardım alarak analiz etmek.. Daha asronomiye giriş aşamasındaki bilgilerinle neler yapabildiğini görünce şaşıracaksın.. Bu program için özel geliştirilen bir proje var ki bunun için ayrı bir yazı hazırlamayı planlıyorum: Salsa Radyo Teleskop Projesi. Bu projede İsveç’te iki radyo teleskop dışarıdan ilgili herkese ücretsiz, hiçbir beklenti içinde olmadan kullanıma açık ve sen de önceden randevu alıp sisteme ufak bir program kurarak bağlanarak gözlemler yapabiliyorsun. Örneğin bu teleskoplarla yapılabilecek Samanyolu Galaksi Dönüş eğirileri ve haritalama projelerinin adım adım anlatıldığı muhteşem bir Kullanıcı Rehberi var(Türkçe çevirisi de çok yakında bu sayfaya eklenecek). Her astrofizikçi adayı lisans öğrencisinin mutlaka değerlendirmesi gereken bir fırsat bu... Bu teleskoplardan aldığın verileri SalsaJ ile ya da biraz programlama biliyorsan bu veriler için özel geliştirilmiş Matlab kütüphanelerini kullanarak analiz edebilir, ortaya güzel bir bilimsel çalışma çıkarabilirsin. Konuyla ilgili geçen yıl İTÜ Fizik Haftasın’da yaptığım sunumun pdf haline de şu bağlantıdan erişebilirsiniz: .pdf(3MB)

• Bir önce bahsettiğim başlığa benzer bir şekilde, bu sefer konu olarak biraz daha dar, fakat yapabileceklerin anlamında da bir o kadar zengin bir kaynak da yüksek enerji astrofiziği alanında X-ışını astrofiziği özelinde yapabileceğin çeşitli projeler.. Lise seviyesinde matematik ve temel fizik kavramları kullanarak süpernovaların genişlemelerinden, nötron yıldızlarının dönüş hızlarını hesaplamaya, uzak bir kuazarın uzaklaşma hızından bir galaksi kümesinin merkezindeki gazın sıcaklığını bulmaya kadar çok çeşitli ve müthiş öğretici aktiviteler bunlar.. Astronom ve astrofizikçilerin sıklıkla kullandıkları ds9 programı ile yapıyorsun tüm bu analizleri ve temel ‘order-of-magnitude’ hesabıyla birçok sonuca varıyorsun. Sözü geçen aktiviteler Chandra X-Işını Uzay Teleskobunun sitesindeki ‘Chandra Education Data Analysis Software and Activities’ sayfasındaki başlıklardan yola çıkarak hazırlanmış. Bu sayfanın arayüzü epey eski olduğundan çok erişebilir olmasa da iyi bir kaynak; fakat asıl vermek istediğim bağlantı bu aktivitelerden yola çıkarak bu yılın başında Coursera’da Rutger Ünv.’den efsane kişilik Terry A. Matilyski’nin şu ana kadar izlediğim en iyi ders olan ‘Analyzing the Universe’ dersi.. Dersin videolarına ve arşivine Coursera’nın sayfasından kayıt olup hala erişebiliyorsun.. Derste her hafta farklı tip bir kaynak üzerinde durulup hem astronomi hem de veri anlamında oldukça detaylı bir şekilde ama dediğim gibi bir lise öğrencisinin dahi yapabileceği şekilde inceleniyor(abartmıyorum yahu..) Dersin yanında her hafta verilen ödevlere de mutlaka bakmalısın çünkü her ödevde ayrı bir senaryo daha ele alınıp farklı farklı konularda aydınlanmaya devam ediyorsun. Bu dersi takip ettikten sonra, kendi bölümlerimizde astronomi dersinde tahtada yok nötron yıldızıydı, yok karadelikti, yok efendim galaksi kümesiydi diye saatlerce kavramsal olarak resmetmek için şekilden şekile girileceğine bu yöntem neden uygulanmaz diye sorgulamaktan hal oldum, izle sen de öyle olacaksın.. Kısacası bu fırsatı kaçırma, ilerde astrofizikte özellikle veri analizi yapmak için gereken hemen hemen tüm becerileri burada kazanabilirsin, bilgin olsun..

• Son olarak bu aşamada, bir önceki yazı dizimin ilk senesinde özellikle üzerinde durduğum programlama ve bilgisayar becerilerini mutlaka ama mutlaka geliştirmeye başlamalısın.. Bu beceriler seni ilerleyen zamanlarda astrofizik araştırmalarına hızlıca girebilmeni ve özellikle analiz kısmında oldukça sağlam bir zemine basmanı sağlayacak. Dil olarak ise önerim kesinlikle Python gibi bir script dili ve Linux işletim sistemi öğrenmen.. Astronom ve astrofizikçilerin Python’u ne kadar sevdiğini gördüğünde şaşıracaksın (bknz: AstroPy)..

Bir yazıda toparlayabileceğimi düşünüp, yazarken konu konuyu açtığından iki parçaya ayırmak durumunda kaldığım bu yazı dizisi, bir sonraki bölümüyle ‘Astrofizik’e Giriş’ ve ‘Kozmoloji-Yüksek Enerji Astrofiziği’ başlıklarıyla devam edecek.. Her zamanki gibi önerileriniz ve “burası olmamış, bence bu böyle değil” gibi yorumlarınızı bekliyorum.. Ayrıca yazılardan yararlanıyorsanız ufak bir yorum bırakarak, en azından saatlerce emek verdiğim bu yazılarla ‘boşluğa haykırmadığımı’ bilmek adına ufak bir geri bildirim sağlayabilirsiniz.

Rahmi M. Koç Müzesi’nde Evrenin Hikayesi

Bu yılın başından itibaren birçok toplantı, sayısız beyin fırtınası ve yazışma sonucu ortaya çıkan, Türk Astronomi Derneği adına danışmanlığını yaptığımız , Rahmi M. Koç Müzesi’ndeki ‘Sihirli Küre’ yerleşik sergisi ziyarete açıldı! Üç boyutlu küresel bir ekran üzerinde Dünya, Güneş ve gezegenlerin canlı uydu görüntülerinin yansıtıldığı devasa ‘Sihirli Küre’ ile birlikte, kürenin bulunduğu salonun da tasarımı baştan sona ele alındı ve ortaya harika bir sonuç çıktı!

 

 

Bizlerin önerileriyle şekillenen ve Rahmi M. Koç Müzesi’nden uzmanlar ve tasarımcılarla hayata geçirilen konseptte, Dünya’daki çeşitli bilim müzeleriyle yaraşacak kalitede ve astronomideki en yeni bulgulara referans eden güncellikle bir ‘Evren Tarihi’ yer alıyor.. 13.8 milyar yıllık bir zaman ölçeğinde, Büyük Patlama’yla başlayan ve ardından Hızlanarak Genişleme’yle devam ederek Kozmik Mikrodalga Ardalan Işınımının oluşumunu takip edip ilk yıldızlar ve ilk gökadaların oluşumu ayrı ayrı panolarda etkileyici simülasyon ve uydu görüntüleriyle anlatılıyor. Günümüze kadar kronolojik olarak evrenin geçirdiği evrelerin ardından görüntü serisi, gök adamız Samanyolu’ndan başlayıp Güneş Sistemi ve Dünya’yı içeren görsellerle son buluyor.. Ayrıca son kısım, kendi Güneş Sistemimize ait detayların bulunduğu ayrı bir panoyla destekleniyor.

 

Bütün odanın duvarlarını kaplayan görsel 13.8 milyar önce Büyük Patlama’yla başlıyor…

 

… ilk yıldız ve gök adaların oluşması ve gökadaların arpışmalarıyla evrimiyle devam ediyor..

 

… sonunda gökadamız Samanyolu, ardından Güneş Sistemi ve gezegenimiz ile sonlanıyor.

 

Serginin merkezindeki devasa ‘Sihirli Küre’nin etkileyiciliğini tamamlayan ve bulunduğu yere ‘göksel’ bir atmosfer sağlayan bu çalışmanın yıllarca duvarlarda asılı olup, müzeyi ziyaret edecek binlerce kişinin evrene dair ufkunu genişleteceğini düşünmek beni fazlasıyla heyecanlandırıyor. Bir taraftan da, aklımızda evrene dair bildiklerimizi, somut bir ürüne dönüştürüp bunu insanların yararı ve bilgilenmesi için faydalı bir araç haline getirme fikri bu çalışmaları sürdürmek, daha iyileri için uğraşmak adına bana fazlasıyla itki sağlıyor. Böyle bir çalışmada yer alabilme, evrene dair bilgi ve heyecanımızı, bir ekip çalışmasıyla somut bir çalışmaya dökebilme fırsatı yarattıkları için Rahmi M. Koç Müzesi ve Türk Astronomi Derneği’ne minnettarım..

 

Rahmi M. Koç Müzesi’ni daha önceden ziyaret ettiyseniz bence tekrar ziyaret etmeyi mutlaka düşünmelisiniz! Eğer hiç ziyaret etmediyseniz de bu sergi çok iyi bir neden!

Evreni Anlayalım Programı ve Dünya Küresi

Bir süredir, uluslararası anlamda Dünya Astronomi Birliği'nin, Türkiye'de de Türk Astronomi Derneği ve Bilim Akademisi'nin desteklediği Evreni Anlayalım (Universe Awareness - UNAWE) programını uygulamak üzere çalışıyoruz Gökyüzü Gönüllüleri ekibi olarak. Özellikle 4-10 yaş arası çocuklara yönelik olan programla, birbirinden renkli mataryel ve etkinliklerle çocuklara astronomi yoluyla "evren farkındalığı" kazandırmayı hedefliyoruz. Geçen yıl Heidelberg'deki UNAWE toplantısının ardından, hızlı bir şekilde materyallerin yerelleştirilip Türkçeleştirilmesi, ülkemizde çeşitli yerlerde pilot uygulamalar yapılması ve gerçekleştirilecek öğretmen eğitimleri için planlar yapmaya başladık ve yola koyulduk. Dün de, bu planlar dahilinde Çekmeköy'de Çekmeköy Gönüllüleri Derneği evsahipliğinde, bir grup beşinci sınıf öğrencisiyle Evreni Anlayalım'ın en etkili materyallerinden "Dünya Küresi"ni kullanarak çok güzel bir etkinlik gerçekleştirdik.

 

 

Etkinliğin temasını, "Dünya'yı dışarıdan görmek" olarak belirledik ve öncelikle Dünya'nın Samanyolu galaksimizdeki ve Güneş Sistemi'ndeki yerini etkinlik kitapçığımız üzerinde işaretledik. Ardından küçük bir video ile Dünya'ya uzaydan bir bakış attık.

 

 

Sonrasında, Dünya'nın şekli ve insanlığın tarih boyunca bunu nasıl algıladığı üzerine konuştuk. Dünya eğer düz olsaydı ne gibi sonuçlarının olacağını, Dünya'nın küresel olduğunu nasıl anlayabileceğimizi Dünya Küresi'nin üzerinde kağıttan gemiler yüzdürerek inceledik.

 

 

Etkinliğin sonunda da geçen haftalarda internette karşılaştığım, İngiltere'den bir lisenin hazırladığı, bir öğrencilerini "uzaya gönderdikleri" videoyu izledik hep beraber. Dünya'nın yüzeyinden uzaklaşarak, atmosferin dışından Dünya'nın nasıl göründüğünü hepberaber izledik. Sonunda da bu videodaki çocuğun gerçekten uzaya çıkıp çıkmadığını tartıştık. Doğru cevabı söylemedik ki evlerine döndüklerinde, yanlarında cevaplamaları gereken bir soruları olsun..

 

 

Kısacası, doğal "merak içgüdüleri", okulları, ortamları ve dış dünya tarafından daha tahrip edilmemiş, gözlerinin içi parlayan, birşey öğrendiğinde gözlerini kocaman açıp şaşkınlığını gizleyemeyen pırıl pırıl çocuklarla birlikteydim ve buna uzun zamandır "proje-planlama-fon bulma" gibi işler yüzünden zaman ayıramadığım için kendime kızıp durdum. Elbette diğer "sıkıcı ve uğraştırıcı" işler olmadan bu projeler hayata geçmiyor fakat doğrudan sahaya inip çocukların zihinlerine dokunabilmek kısmını kesinlikle atlamamam gerektiğini gördüm.

 

Evreni Anlayalım çalışmalarımız yıl içinde birçok yerde pilot uygulamalar şeklinde devam ediyor olacak. Bu süreçte beraber çalıştığımız öğretmenler ve öğrenciler kadar bizler de çok şey öğreniyoruz. Bu deneyimlerimizi Mayıs ayında Sabancı Üniversitesi'nde geçekleştirilecek olan Eğitimde İyi Örnekler Konferansı'nda iki saatlik uygulamalı atölye şeklinde öğretmenlerle paylaşacağız. Eylül ayında da İTÜ Bilim Merkezi'nde düzenleyeceğimiz öğretmen eğitim programıyla birçok öğretmenin materyallerle ve eğitim programımızla tanışmasını hedefliyoruz.. Uzun bir yıl bizi bekliyor..

 

NOT: Dünya Küresi materyalinin yanında, bu küre ile yapılabilecek etkinliklerin yer aldığı harika bir Aktivite Kitapçığı bulunuyor. Çok yakın zamanda Türkçe’ye de kazandırılacak bu dökümanın İngilizce haline erişmek için tıklayınız.

ISON Yörüngesi Kağıt Modeli!

Kağıt katlamasını sever misiniz? Peki kuyruklu yıldızları? İkisini bir araya getirebilecek bir önerim var meraklılarına; ISON kuyruklu yıldızının yörüngesini gösteren kağıt bir model yapmak!

 

ISON, bir yılı aşkın süredir meraklıları tarafından merakla beklenen ve 28 Kasım’da Güneş’e çok yakın bir konumdan geçecek bir kuyruklu yıldız.. Başka bir gezegende yaşamıyorsanız muhtemelen internette ya da gazetelerde bu kuyruklu yıldıza dair birçok şey duymuşsunuzdur. Güneş’e gittikçe yaklaştığından son günlerde özellikle parlaklığında çok ciddi bir artış söz konusu ve arkasındaki kuyruğun gelişimi fotoğrafçıların harika pozlar yakalamasına imkan tanıyor (En güncel gelişmeleri ve fotoğrafları ISON news sayfadan takip edebilirsiniz).

 

ISON’un 15 Kasım’da Damian Peach tarafından çekilmiş fotoğrafı

 

ISON’un bugün itibariyle güneş etrafındaki yörüngesindeki konumu.. Bu modeli interaktif olarak Comet ISON 2013 sitesinden inceleyebilirsiniz.

 

ISON’un Güneş’in çok çok yakınından geçeceği yörüngesini, masanızın üzerinde görsel bir model olarak görmek istiyorsanız, Japon ISON gözlem kampanyası sitesindeki modeli renkli ya da renksiz olarak indirip, 200-250 gr ağırlığında bir kağıda basarak sitede yer alan yönergeleri izleyerek kesip katlayıp yapıştırmanız yeterli.

 

 

 

Kendi yaptığım ISON yörüngesi modeli.. Sağda ise önümüzdeki ay yapacağımız ISON etkinliği için hazırlanırken kullandığım üç başucu kaynağım: Comet (Carls Sagan & Ann Druyan), Comets: Speculation and Discovery (Nigel Caldeer) ve Comets and How to Observe Them (Richard Schmude)

 

ISON’a dair Türkçe kaynaklardan birkaçı aşağıda:

-ISON Kuyrukluyıldızından Parlama Haberi Var-Ethem Derman

-Dayan ISON – Astronomi Diyarı

-ISON’un Güneş’e Yolculuğu – Meteor Yağmuru Olacak mı?-Açık Bilim

-ISON Kuyrukluyıldızı- Bilim Sol

 

ISON ile ilgili gelişmeleri elimden geldiğince ison.gokgunce.org adresinden paylaşmaya çalışacağım. Takipte kalın!

Galileo Öğretmenler Ağı ve Haftanın Eğitim Materyalleri

 

Galileo Öğretmen Ağı, 2009 yılından beri aktif olarak astronomi eğitimi ile ilgilenen öğretmenleri ve gönüllüleri kapsayan, çeşitli eğitimler ve etkinliklerle bir araya gelen bir topluluk. Dört yıldır düzenlenen “Öğretmen Eğitimi” programları(GOEP) ile yüzlerce öğretmen ve eğitimci, astronomi konusunda temel bilgiler, gökyüzü gözlemciliği ve özellikle interaktif uygulamalar konusunda çeşitli eğitimler aldı ve öğrendiklerini okullarında ve bağlı bulunduğu kurumlarda yüzlerce çocuğa ve topluma ulaştırdı. Galileo Öğretmen Ağı internet sitesi aracılığıyla bu etkinliklerin detaylarına ve son eğitimlerin sunum ve videolarına erişebilirsiniz.

 

2009 Dünya Astronomi Yılının köşetaşı projelerinden olan Galileo Öğretmenleri projesi hala aynı hızla devam ediyor! Sesimizi daha çok eğitimciye ve eğitim gönüllüsüne duyurmak ve hali hazırdaki topluluğu çeşitli kaynak paylaşımlarıyla canlı tutmak adına sosyal ağlarda biraz daha aktif olma kararı aldık!  Dolayısıyla, aşağıda bağlantıları verilen Facebook ve Twitter sayfalarını takip ederek ve konuyla ilgilenenlere duyurarak bize destek olabilirsiniz.

 

Facebook Sayfamız: https://www.facebook.com/Galileoogretmenleri

Twitter Hesabımız: https://twitter.com/galileogretmen

 

Ayrıca Facebook sayfasında her hafta, sınıf ya da sınıf-dışı etkinliklerde kullanılabilecek çeşitli astronomi eğitimi materyalleri paylaşımında bulunmaya başladık. Şu ana kadar paylaştıklarımıza aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz. Çok yakın zamanda devreye alacağımız “aylık bülten” ile Galileo Öğretmen Ağı’ndaki aktiviteler ve kaynaklardan düzenli olarak haber alabileceksiniz.

 

Haftanın Astronomi Eğitim Materyalleri:

• Astronomi Etkinlik Veritabanı: NASA Wavelenght
• Galileo Öğretmen Ağı İnternet Sitesi
• Venüs’ün Yaklaşan Konumu ve Evreleri
• Gökyüzü Gözlemciliği El Kitabı

Heidelberg'de UNAWE'13 Konferansı (2-3-4. gün)

Günü gününe yazmak epey zor oldu; bu üç gün konferansın en yoğun kısmı olduğundan ancak fırsat bulabildim..

İkinci gün sabahtan sunum seklinde dersler vardı, öğleden sonra da çalıştay şeklinde uygulamalara geçildi. Özellikle gelişim ve eğitim piskolojisine dair dersler, birçok konuda bana yepyeni fikirler ve kavrayış sağladı diyebilirim. Öğleden sonraki uygulama kısmında benim katıldığım 'Müfredat Geliştirme' grubu, ilkokul çağındaki çocukların Dünya, Ay ve Güneş algısını özellikle 'gölge' kavramını kullanarak geliştirebilecek bir etkinlik üzerinde gruplara ayrılarak çalıştı.

Üçüncü gün, UNAWE'nin kilit projelerinden "Universe in the Box' adındaki eğitim materyalleri paketini tanıtan bir sunum gerçekleştirdi proje yürütücüsü Cecilia Scorza. Giriş seviyesinde astronomi anlatmak için sınıf ortamında kullanılabilecek birçok materyal içeriyor bu kit ve bir de yanında aktivite el-kitabı ile birlikte geliyor. Projenin deneme aşamasına Türkiye katılmamıştı fakat ikinci aşama için bize de bir kit gönderilecek ve biz de gerekli geri dönüşü yaparak projeye dahil olacağız. Özellikle Galileo Öğretmen Eğitim Programlarında katılımcı öğretmenlere, çalışmalara hemen başlamak için harika bir olanak yaratacak diye düşünüyorum. Öğleden sonraki uygulamafs bu sefer uzaklıklar konusuna eğilip, ölçekler üzerine bir aktivite üzende çalıştık. Akşam da konferansın geleneksel yemeği vardı, hep beraber güzel bir restoranda sohbet, muhabbet, proje şeklinde geçen epey keyifli bir gece geçirdik.

Bugün, yani dördüncü gün, sabah sunumlarının teması 'ölçme-değerlendirme' idi.. Formal olarak bir eğitimci olmadığımdan birçok yöntem benim için tamamen yeniydi. Yapılan tüm çalışmalarda, özellikle değerlendirmenin bu kadar önemli bir yeri olduğunu tahmin de etmiyordum. Gerçekleştirdiğimiz Öğretmen Eğitimlerini değerlendirmek için birçok yöntem öğrendim ve bunları bir sonraki eğitime mutlaka uygulayacağım. Öğleden sonraki son uygulamada, Dünya'nın 'biricikliğini' vurgulayan bir etkinlik üzerinde çalıştık. Earth Ball adlı Dünya küresi üzerinde karakteristik coğrafi özelliklerden yola çıkarak gezegen üzerindeki canlılık çeşitliliğini örnekleyip başka gezegen ve uydular ile karşılaştırarak Dünya'nın eşsiz özelliklerine dikkat çeken bir etkinlik oluşturduk ve katılımcılara sunduk.

Yarın sabahtan çeşitli ülkelerden katılımcıların yerel uygulamaları anlatacağı kısa konuşmalar olacak ve ardından proje koordinatörleri UNAWE'nin gelecek planları hakkında bahsedip değerlendirme yapılacak.. Öğleden sonra, kalan zamanda da hep beraber tarihi şehir merkezindeki ünlü kale 'Schloss'u gezeceğiz.. Son olarak bir değerlendirme yazısı daha yazacağım..

Heidelberg'de UNAWE'13 'Evren Farkındalığı' Konferansı (1.gün)

Bir hafta sürecek bir Astronomi Eğitimi toplantısı için Almanya-Heidelberg'deyim ve bugun itibariyle Uluslararası Astronomi Birliğinin desteklediği "Universe Awareness(UNAWE) 2013" çalıştayı başlamış bulunuyor.. Toplam 40 farklı ülkeden altmışa yakın astronomi konusunda eğitimci, iletişimci, yazar ve daha birçok farklı alandan insanlar bir hafta boyunca özellikle ilkokul öğrencileri için merak uyandırıcı, eğitici ve ilgi çekici etkinlikleri, deneyimleri-paylaşmak için bir araya geliyorlar.

Etkinlik 'üniversite şehri' olarak tanınan tarihi Heidelberg şehrinde Max Planck Bilim Akademisine bağlı 'Hause der Astronomi' tarafından düzenleniyor ve ben de Türkiye Astronomi Derneğini temsilen katılıyorum.. Etkinliğin gerçekleştirildiği bina Max Planck Astronomi Enstitüsü'nun kampüsünün içinde ve mimari olarak kesinlikle astronomiyle iç içe bir yapıda.. Bina spiral bir şekilde, ünlü M51 galaksisi model alınarak tasarlanmış ve içindeki spiral koridorlar burada tam zamanlı olarak çalışan birçok astronomi eğitmenine ve iletişimcisine ev sahipliği yapıyor. Ayni zamanda ünlü Alman amatör Astronomi dergisi 'Sterne und Weltraum' da burada hazırlanıp yayınlanıyor. Astronomiyi çocuklara ve tüm halka iletmek ve yaymak için seferber olmuş bir kurum kısacası.

Haus der Astronomi binası; spiral şekli M51 galaksisinden esinlinerek tasarlanmış

Sabah kısa bir bina turuyla başlayıp, programı organize eden Pedro Russo ve Cecilia Scorza'nin açılış konuşmaları vardı programda.. UNAWE'nin amaçları ve bu toplantıdan beklentiler tartışıldı. Ardından katılımcıların yanlarında getirdikleri kaynakları paylaştığı mini-fuarda onlarca farklı uygulamayı görüp, uygulama fırsatımız oldu. Öğleden sonra, bir grup ilkokul öğrencisi de fuarı gezip bizlere katıldılar ve çatısı planetaryum çatısı şeklinde tasarlanmış konferans salonunda ufak bir gökyüzü gezintisine katıldık hep beraber.. Ardından resmi açılış konuşmalarını yapan Heidelberg Universitesinden ve Max Planck Astronomi Enstitusunden profesörler katılımcılara verimli bir hafta geçirmelerini dilediler..

UNAWE projesi koordinatörü Pedro Russo açılış konuşmasını yaparken..

Kaynak fuarından bir kare..

Programı ziyaret eden miniklerle gök kubbenin altında bir gezinti..

Tanışma ve karşılama seklinde geçen günün ardından yarından itibaren bizi epey yoğun bir hafta bekliyor. Katılımcıların konuya ilgileri ve paylaşımcı ortam çok etkileyici.. Buradan öğreneceğim birçok şey ve kuracağım bağlantılar için sabırsızlanıyorum.. Bu beş günü, enerjimin el verdiği kadarıyla GökGünce'den paylaşmayı planlıyorum..

Galileo Öğretmen Eğitiminin Ardından

Dün itibariyle İTÜ Bilim Merkezi’nde gerçekleştiridiğimiz Galileo Öğretmen Ağı Programını tamamladık. 26 katılımcımızla, ağırlıklı olarka Fen Bilgisi ve Fizik Öğretmenleri, bunların yanında astronomi eğitimine ilgili kişiler ile dolu dolu üç gün geçirdik; sunumlar, ufak çalıştaylar, uygulamalar ve gece gözlemleri ile… İTÜ Bilim Merkezi ve Gökyüzü Gönüllüleri’nin ortaklaşa düzenlediği bu etkinlik benim de doğrudan düzenlediğim ilk büyük çaplı eğitim organizasyondu ve büyük bir deneyime sahip oldum! Epey yorucu bir haftasonunun ardından son gün, eksiksiz bütün katılımcılar sertifikalarını aldıklarında bizlere ettikleri teşekkür bütün yorgunluğumuzu aldı diyebilirim! Özellikle müfredatta astronomi konulu üniteleri baz alınarak planlanan içerik ve gözlemlerle zenginleştirilen program, öğretmenlerin aktif katılımını arttırıp, somut plan ve projeler için olanaklar sağladı. Etkinlik ayrıca, bunun öncesinde Galileo Öğretmen Eğitimi programına katılmış iki Galileo Öğretmeni'nin(ben ve Emel Yılmaz) düzenlediği ilk "Galileo Öğretmen Programı" olma özelliğine sahip. Etkinliğin gün gün özeti ve etkinlikten bir takım fotoğraflar da aşağıda..

 

 

Etkinlik, ilk gün İTÜ Bilim Merkezi Müdürü Sn. Murat Çakan ve Sabancı Ünv.'den Sn. Defne Üçer'in açılış konuşmalarıyla başladı. Galileo Öğretmen Ağı tanıtılarak, yapılan eğitimlerin amacı ve ileriye dönük kazanımlar üzerinde duruldu. Ardından üç günlük programı tanıtan ve temel kavramlar üzerinde durulan "Astronomiye Giriş" sunumu yapıldı ve “Magnifying the Universe” arayüzü ile astronomik gökcisimleri tanıtıldı. . Ardından Gök Atlasları dağıtılıp, temel kullanım ve gökyüzünde yön ve takımyıldızları bulmak için gerekli bilgiler verildi. Akşam için planlanan "çıplak gözle gözlem", hava kapalı olduğu için yapılamadı; yerine Stellarium ile sanal bir gözlem gerçekleştirildi.

 

 

 

 

İkinci gün, etkinliğin içerik olarak en dolu günüydü. Sabahtan Sabancı Ünv.'den Atakan Gürkan "Gökyüzünde Hareket" adlı iki saatlik bir oturum gerçekleştirdi. Dünya'nın kendi ekseni etrafında ve Güneş etrafındaki hareketleri nedeniyle gökyüzünde gerçekleşen değişimleri, Ay'ın hareketi ve evreleri, Güneş'in yıl boyunca gökyüzündeki hareketini hepberaber incelendi. Ardından "Stellarium ve Celestia" oturumlarında, gökyüzü simulasyonu iki program incelendi. Gökyüzündeki cisimleri istenilen tarih ve yerden nasıl gözlenebileceğini gösteren Stellarium programı arayüzü detaylı bire şekild incelendi ve sabahki oturumda anlatılan bazı hareketlerin simulasyonu yapıldı. Ayrıca ders ortamında kolaylıkla kullanılabilecek Celestia programının tanıtımı ve basit komutlarla gezintiler ve temel "script" yazma uygulamaları gerçekleştirildi.

 

 

İkinci gün öğleden sonra, "Evrende Neler Var?" başlıklı konuşma ile devam etti ve "Takımyıldızlar ve Güneş Sistemi", "Yıldız Evrimi" ve "Kozmoloji" alt başlığıyla üç oturum gerçekleştirildi. Özellikle içerik 7. ve 11. sınıf müfredatlarındaki astronomi konularıyla paralel olduğu için katılımcılar için oldukça etkili oldu. Ardından "İnteraktif Astronomi" oturumunda, internet ortamında ulaşılabilir program ve arayüzler ile katılınabilecek çeşitli astronomi projeleri tanıtıldı. Bu başlık altında SETI@Home, GalaxyZoo, Gloria Project ve SalsaJ kısaca tanıtıldı. Gün sonunda GLORIA Project dahilinde, Kanarya Adaları'nda bir Güneş Teleskobu'na uzaktan bağlanarak Güneş lekeleri fotoğrafları çekildi.

 

 

 

 

Günün son sunumu, "Basit Gözlem Aletleri" ile dürbün ve teleskopların çalışma prensiplerinden bahsedip, okullarına gözlem aleti almak isteyenler için yol gösterici konular tartışıldı. Akşam teleskop, dürbün ve lazerlerle takımyıldızı, Ay ve çift yıldız gözlemleri yapıldı.

 

 

 

Üçüncü gün, uygulama ağırlıklı, özellikle müfredata yönelik çalışmalara ayrıldı. Sabahtan "Bilim Eğitiminde Astronomi" oturumunda çeşitli kırtasiye aletleriyle derslerde yapılabilecek basit etkinlikler uygulamalı olarak katılımcılar tarafında yapıldı. Ardından "Müfredatta Astronomi" çalışması ile öğretmenlerle karşılıklı, ders kitapları ve kazanımlar listeleri üzerinden ders içeriklerini zenginleştirecek öneriler, kaynaklar paylaşılıp, tartışıldı. Günün sonunda katılımcıların gruplar halinde bir buçuk saat çalışarak ortaya bir sınıf ya da kulup etkinliği, gözlem planı ya da proje önerisi senaryosu oluşturulması istendi ve ardından her bir grup yaptığı çalışmayı tüm katılımcılarla paylaşıp değerlendirmeye geçildi. Kapanışı İTÜ Bilim Merkezi Müdürü Sn. Murat Çakan gerçekleştirip katılımcılara sertifikalarını verdi.

 

 

 

 

 

Son gün akşamı katılmcıların da katkısıyla Halk Gözlemi gerçekleştirildi. 100 kişilik bir grup ile Planetaryum gösterimi ve Ay gözlemi gerçekleştirildi.

 

 

 

İZLENİMLER:

• Etkinlik üç güne yayılmış, içerik olarak oldukça yoğun bir programdı ve katılımcıların başından sonuna kadar katılımları ve katkıları programın verimliliğini oldukça arttırdı.
• İçeriğin müfredata paralel ve müfredatla ilişkili olması katılımcılar için oldukça yararlı oldu.
• Gündüz sunumların yanında, teleskoplarla Güneş ve gece gökyüzü gözlemleri kesinlikle programı bütünleyen bir özelliğe sahipti.
• Uzaktan teleskop bağlantısı ile yapılan Güneş Gözlemi katılanların büyük ilgisini çekti.
• "İnteraktif Astronomi" başlığı altında yapılan sunumda tanıtılan projeler öğretmenler tarafından büyük ilgi gördü ve ileride bu projelere dair birer günlük çalıştay planları gündeme alındı.

Programdaki sunumların pdf’lerine en yakın zamanda Galileo Öğretmenler Ağı sayfasının “Kaynaklar” kısmından erişebilirsiniz.